Sacred Wisdom for a Better Life

Discover · Learn · Live Sanatan Dharma

Scriptures · Stories · Traditions · Practical Guidance

SANATAN SECRETS INDIA · DEVOTIONAL LIBRARY

Mantras & Stotras / Shri Rama prayers

Ram Raksha Stotram: Sanskrit Text, Meaning and Hindi Explanation

Explore the Ram Raksha Stotram in Sanskrit with Roman transliteration, Hindi explanations, English meanings, traditional attribution and devotional context.

Shri Rama holding the Kodhanda bow
धनुर्धारी श्रीराम · Shri Rama with the Kodhanda bow
Deity / tradition: Shri RamaLanguage: Sanskrit (Devanagari) with Roman transliteration

परिचय

श्रीरामरक्षास्तोत्रम् श्रीराम को समर्पित संस्कृत स्तोत्र है। इसके पदों में श्रीराम के स्वरूप, गुण, पराक्रम और संरक्षणकारी रूप का स्मरण है। भक्तिपरंपरा में इसका पाठ श्रद्धा, आत्मबल और आध्यात्मिक आश्रय की भावना से किया जाता है।

पारंपरिक रूप से इस स्तोत्र का श्रेय बुधकौशिक ऋषि को दिया जाता है; प्रचलित पाठ में स्वप्नादेश का उल्लेख भी मिलता है। यह धार्मिक परंपरा के भीतर का attribution है, आधुनिक अर्थ में स्वतंत्र रूप से प्रमाणित ऐतिहासिक निष्कर्ष नहीं।

यह पृष्ठ पाठक को स्तोत्र की संरचना और प्रमुख श्लोक समझने में सहायता देता है। संस्कृत पाठों में संयुक्ताक्षर, संधि और कुछ पदों की वर्तनी संस्करणानुसार बदल सकती है; पाठ के लिए विश्वसनीय मुद्रित संस्करण से मिलान करें।

स्तोत्र की संरचना

प्रारंभिक ध्यान श्लोक में श्रीराम के स्वरूप का चित्रण है। उसके बाद रामरक्षा के पद शरीर के विभिन्न अंगों की रक्षा के लिए श्रीराम के नामों और जीवन-प्रसंगों का स्मरण करते हैं। आगे रामनाम, श्रीराम के गुण, भक्त का समर्पण और परंपरागत फलश्रुति आती है।

पाठ के अलग-अलग संस्करणों में ध्यान-पंक्तियों के क्रम, कुछ पदों की वर्तनी तथा श्लोक-संख्या में अंतर हो सकता है। यहाँ श्लोकों को समझने के लिए सरल सार दिया गया है; संस्कृत के व्याकरणिक या छंदशास्त्रीय विश्लेषण के लिए मान्य संस्करण और विद्वत्तापूर्ण टीका उपयोग करें।

हिंदी भावार्थ और आध्यात्मिक महत्व

स्तोत्र में रक्षा का भाव केवल बाहरी संकट से बचने की प्रार्थना तक सीमित नहीं है। श्रीराम के आदर्शों—धर्म, सत्य, करुणा, संयम और कर्तव्य—का स्मरण साधक को आंतरिक स्थिरता और विवेक की ओर प्रेरित करता है।

शरीर के अंगों के लिए की गई प्रार्थना पारंपरिक राम-कवच की शैली है। इसे चिकित्सकीय उपचार का विकल्प या निश्चित भौतिक परिणाम की गारंटी नहीं समझना चाहिए।

बुधकौशिक ऋषि से पारंपरिक संबंध

स्तोत्र के अंत में बुधकौशिक नाम आता है और परंपरा इसे बुधकौशिक ऋषि की रचना बताती है। स्तोत्र में शिवजी द्वारा स्वप्न में आदेश दिए जाने का आख्यान भी मिलता है। इन बातों को ग्रंथ की अपनी परंपरागत कथा के रूप में पढ़ना उचित है।

रामरक्षास्तोत्रम् एक स्वतंत्र स्तोत्र है, वाल्मीकि रामायण का कोई सर्ग नहीं। इसमें रामकथा के अनेक नाम और प्रसंग आए हैं, लेकिन इससे इसे स्वयं महाकाव्य का प्रत्यक्ष भाग नहीं माना जाना चाहिए।

रामरक्षा स्तोत्र पाठ / Ram Raksha Stotram Text and Meaning

स्तोत्र का प्रचलित पूरा पाठ देवनागरी, Roman transliteration, हिंदी भावार्थ और English meaning के साथ दिया गया है। श्लोकों के पाठ और संख्या में संस्करणानुसार अंतर मिल सकता है।

विनियोग / Traditional invocation

अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य बुधकौशिक ऋषिः।
श्रीसीतारामचन्द्रो देवता, अनुष्टुप् छन्दः, सीता शक्तिः।

श्रीमद्धनुमान् कीलकम्, श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः॥

Roman transliteration
Asya Śrī-Rāma-rakṣā-stotra-mantrasya Budha-Kauśika ṛṣiḥ.
Śrī-Sītā-Rāmacandro devatā, anuṣṭup chandaḥ, Sītā śaktiḥ.

Śrīmad-Hanumān kīlakam, Śrī-Rāmacandra-prītyarthe jape viniyogaḥ.

हिंदी भावार्थ

यह पारंपरिक विनियोग स्तोत्र के ऋषि, देवता, छंद, शक्ति और कीलक का उल्लेख करता है तथा श्रीरामचंद्र की प्रसन्नता के लिए जप का संकल्प बताता है।

English meaning

This traditional invocation identifies the seer, deity, metre, shakti and kilaka, and states that the recitation is undertaken for the pleasure of Shri Ramachandra.

ध्यान श्लोक / Dhyana

ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं।
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम्॥

Roman transliteration
Dhyāyed ājānu-bāhuṃ dhṛta-śara-dhanuṣaṃ baddha-padmasana-stham.
Pītaṃ vāso vasānaṃ nava-kamala-dala-spardhi-netraṃ prasannam.

हिंदी भावार्थ

ध्यान में ऐसे श्रीराम का स्मरण किया जाता है जिनकी भुजाएँ घुटनों तक लंबी हैं, जो धनुष-बाण धारण किए हुए हैं, पीले वस्त्र पहने हैं और जिनके नेत्र कमलदल जैसे तथा मुख प्रसन्न है।

English meaning

The meditation verse envisions Rama with long arms, bow and arrow in hand, dressed in yellow, with serene eyes resembling fresh lotus petals.

ध्यान श्लोक का उत्तरार्ध / Dhyana continuation

वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभम्।
नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचन्द्रम्॥

Roman transliteration
Vāmāṅkārūḍha-Sītā-mukha-kamala-milal-locanaṃ nīradābham.
Nānālaṅkāra-dīptaṃ dadhatam uru-jaṭā-maṇḍanaṃ Rāmacandram.

हिंदी भावार्थ

इस ध्यान-चित्र में श्रीराम के बाएँ भाग में विराजमान सीताजी के कमलमुख की ओर देखते हुए, मेघ के समान श्याम, आभूषणों से सुशोभित और जटामुकुटधारी रामचन्द्र का वर्णन है।

English meaning

The continuation depicts cloud-hued Rama adorned with ornaments and matted locks, his gaze meeting the lotus face of Sita seated at his left.

श्लोक 1 / Verse 1

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम्।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्॥

Roman transliteration
Caritaṃ Raghunāthasya śata-koṭi-pravistaram.
Ekaikam akṣaraṃ puṃsāṃ mahā-pātaka-nāśanam.

हिंदी भावार्थ

रघुनाथ श्रीराम का चरित्र असंख्य विस्तार वाला है; परंपरा में उसके प्रत्येक अक्षर को भी पवित्र और पाप-क्षयकारी माना गया है।

English meaning

Raghunatha’s story is immeasurably vast; the tradition regards each syllable of it as spiritually purifying.

श्लोक 2 / Verse 2

ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम्।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम्॥

Roman transliteration
Dhyātvā nīlotpala-śyāmaṃ Rāmaṃ rājīva-locanam.
Jānakī-Lakṣmaṇopetaṃ jaṭā-mukuṭa-maṇḍitam.

हिंदी भावार्थ

नील कमल के समान श्याम वर्ण, कमल जैसे नेत्र, सीता और लक्ष्मण के साथ तथा जटाओं के मुकुट से सुशोभित श्रीराम का ध्यान किया जाता है।

English meaning

The verse contemplates Rama, dark as a blue lotus, lotus-eyed, accompanied by Janaki (Sita) and Lakshmana, and crowned with matted locks.

श्लोक 3 / Verse 3

सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तञ्चरान्तकम्।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम्॥

Roman transliteration
Sāsi-tūṇa-dhanur-bāṇa-pāṇiṃ naktañcarāntakam.
Sva-līlayā jagat-trātum āvirbhūtam ajaṃ vibhum.

हिंदी भावार्थ

हाथ में तलवार, तरकश, धनुष और बाण धारण करने वाले, रात्रिचर दुष्टों का अंत करने वाले तथा जगत की रक्षा के लिए प्रकट हुए अजन्मा, सर्वव्यापक प्रभु का स्मरण है।

English meaning

Rama is remembered as the all-pervading, unborn Lord appearing to protect the world, armed to overcome harmful night-roaming forces.

श्लोक 4 / Verse 4

रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम्।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः॥

Roman transliteration
Rāma-rakṣāṃ paṭhet prājñaḥ pāpa-ghnīṃ sarva-kāma-dām.
Śiro me Rāghavaḥ pātu bhālaṃ Daśarathātmajaḥ.

हिंदी भावार्थ

बुद्धिमान साधक रामरक्षा का पाठ करे—ऐसी परंपरागत भूमिका के बाद सिर और ललाट की रक्षा के लिए राघव और दशरथ-पुत्र का स्मरण है।

English meaning

The hymn introduces the Rama protection prayer and invokes Raghava and Dasharatha’s son for protection of the head and forehead.

श्लोक 5 / Verse 5

कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः॥

Roman transliteration
Kausalyeyo dṛśau pātu Viśvāmitra-priyaḥ śrutī.
Ghrāṇaṃ pātu makha-trātā mukhaṃ Saumitri-vatsalaḥ.

हिंदी भावार्थ

कौसल्या-पुत्र से नेत्रों, विश्वामित्र के प्रिय से कानों, यज्ञों के रक्षक से नासिका और लक्ष्मण-प्रिय राम से मुख की रक्षा की प्रार्थना है।

English meaning

The verse invokes Rama’s different identities for protection of the eyes, ears, nose and face.

श्लोक 6 / Verse 6

जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः॥

Roman transliteration
Jihvāṃ vidyānidhiḥ pātu kaṇṭhaṃ Bharatavanditaḥ.
Skandhau divyāyudhaḥ pātu bhujau bhagneśa-kārmukaḥ.

हिंदी भावार्थ

विद्या के निधि राम से जिह्वा, भरत द्वारा वंदित राम से कंठ, दिव्य अस्त्रधारी से कंधों और शिवधनुष भंग करने वाले से भुजाओं की रक्षा माँगी जाती है।

English meaning

The prayer asks Rama, honoured by Bharata and famed for breaking Shiva’s bow, to guard the tongue, throat, shoulders and arms.

श्लोक 7 / Verse 7

करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित्।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः॥

Roman transliteration
Karau Sītāpatiḥ pātu hṛdayaṃ Jāmadagnya-jit.
Madhyaṃ pātu Khara-dhvaṃsī nābhiṃ Jāmbavad-āśrayaḥ.

हिंदी भावार्थ

सीतापति से हाथों, परशुराम को परास्त करने वाले से हृदय, खर का वध करने वाले से मध्यभाग और जाम्बवान के आश्रय से नाभि की रक्षा की प्रार्थना है।

English meaning

Rama is invoked as Sita’s husband, conqueror of Jamadagni’s son, slayer of Khara and a source of refuge for protection of the hands and torso.

श्लोक 8 / Verse 8

सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत्॥

Roman transliteration
Sugrīveśaḥ kaṭī pātu sakthinī Hanumat-prabhuḥ.
Ūrū Raghūttamaḥ pātu rakṣaḥ-kula-vināśakṛt.

हिंदी भावार्थ

सुग्रीव के स्वामी और हनुमानजी के प्रभु से कमर तथा राक्षस-कुल का नाश करने वाले रघूत्तम से जाँघों की रक्षा की प्रार्थना है।

English meaning

The prayer invokes Rama, lord of Sugriva and Hanuman, to guard the waist and thighs.

श्लोक 9 / Verse 9

जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः।
पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः॥

Roman transliteration
Jānunī setu-kṛt pātu jaṅghe daśa-mukhāntakaḥ.
Pādau Bibhīṣaṇa-śrīdaḥ pātu Rāmo’khilaṃ vapuḥ.

हिंदी भावार्थ

सेतु-निर्माण से जुड़े राम से घुटनों, दशानन का अंत करने वाले से पिंडलियों, विभीषण को राज्य देने वाले से पैरों और श्रीराम से पूरे शरीर की रक्षा की कामना है।

English meaning

Rama is invoked as bridge-builder, Ravana’s conqueror and giver of Lanka to Vibhishana to protect the knees, shins, feet and whole body.

श्लोक 10 / Verse 10

एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत्।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत्॥

Roman transliteration
Etāṃ Rāma-balopetāṃ rakṣāṃ yaḥ sukṛtī paṭhet.
Sa cirāyuḥ sukhī putrī vijayī vinayī bhavet.

हिंदी भावार्थ

रामबल से युक्त इस रक्षा-प्रार्थना के पाठक के लिए दीर्घायु, सुख, विजय और विनय जैसे शुभ गुणों की कामना की गई है।

English meaning

The verse wishes long life, happiness, success and humility for the person who recites this prayer imbued with Rama’s strength.

श्लोक 11 / Verse 11

पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः॥

Roman transliteration
Pātāla-bhūtala-vyoma-cāriṇaś chadma-cāriṇaḥ.
Na draṣṭum api śaktās te rakṣitaṃ Rāma-nāmabhiḥ.

हिंदी भावार्थ

परंपरागत विश्वास में कहा गया है कि रामनाम से सुरक्षित भक्त को पाताल, पृथ्वी और आकाश में विचरने वाली छद्म शक्तियाँ हानि नहीं पहुँचा सकतीं।

English meaning

The verse expresses the traditional belief that those guarded by Rama’s names are beyond the reach of concealed harmful forces.

श्लोक 12 / Verse 12

रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन्।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति॥

Roman transliteration
Rāmeti Rāmabhadreti Rāmacandreti vā smaran.
Naro na lipyate pāpair bhuktiṃ muktiṃ ca vindati.

हिंदी भावार्थ

राम, रामभद्र या रामचंद्र नाम का स्मरण साधक को पाप से दूर रहने, जीवन के कल्याण और मुक्ति की दिशा में प्रेरित करता है।

English meaning

Remembering the names Rama, Ramabhadra or Ramachandra is described as leading toward worldly well-being and liberation.

श्लोक 13 / Verse 13

जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम्।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः॥

Roman transliteration
Jagaj-jaitraika-mantreṇa Rāma-nāmnābhirakṣitam.
Yaḥ kaṇṭhe dhārayet tasya karasthāḥ sarva-siddhayaḥ.

हिंदी भावार्थ

रामनाम को विजयदायी मंत्र और रक्षा का प्रतीक बताते हुए उसे धारण करने वाले के लिए सिद्धि की कामना की गई है।

English meaning

Rama’s name is praised as a victorious mantra; the verse promises spiritual accomplishment to the one who bears this protection.

श्लोक 14 / Verse 14

वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत्।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम्॥

Roman transliteration
Vajra-pañjara-nāmedaṃ yo Rāma-kavacaṃ smaret.
Avyāhatajñaḥ sarvatra labhate jaya-maṅgalam.

हिंदी भावार्थ

रामरक्षा को वज्र-पिंजरे जैसे कवच की उपमा दी गई है; इसका स्मरण करने वाले के लिए विजय और मंगल की कामना है।

English meaning

The hymn is likened to an adamantine cage of protection, with victory and auspiciousness wished for its devotee.

श्लोक 15 / Verse 15

आदिष्टवान् यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः।
तथा लिखितवान् प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः॥

Roman transliteration
Ādiṣṭavān yathā svapne Rāma-rakṣām imāṃ Haraḥ.
Tathā likhitavān prātaḥ prabuddho Budha-Kauśikaḥ.

हिंदी भावार्थ

स्तोत्र की परंपरागत कथा कहती है कि शिवजी ने स्वप्न में आदेश दिया और जागने पर बुधकौशिक ऋषि ने रामरक्षा लिखी।

English meaning

According to the hymn’s traditional account, Hara (Shiva) instructed in a dream and Budha Kaushika wrote the prayer after waking.

श्लोक 16 / Verse 16

आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम्।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान् स नः प्रभुः॥

Roman transliteration
Ārāmaḥ kalpa-vṛkṣāṇāṃ virāmaḥ sakalāpadām.
Abhirāmas trilokānāṃ Rāmaḥ śrīmān sa naḥ prabhuḥ.

हिंदी भावार्थ

श्रीराम को कल्पवृक्षों का उपवन, सभी आपदाओं का विराम और तीनों लोकों को आनंद देने वाला प्रभु कहा गया है।

English meaning

Rama is praised as a garden of wish-fulfilling trees, the end of calamities and the delight of the three worlds.

श्लोक 17 / Verse 17

तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ॥

Roman transliteration
Taruṇau rūpa-sampannau sukumārau mahābalau.
Puṇḍarīka-viśālākṣau cīra-kṛṣṇājināmbarau.

हिंदी भावार्थ

राम और लक्ष्मण को युवा, सुंदर, कोमल किंतु महाबली, कमल जैसे विशाल नेत्रों वाले और तपस्वी वस्त्र धारण किए हुए वर्णित किया गया है।

English meaning

Rama and Lakshmana are portrayed as youthful, graceful yet powerful, lotus-eyed, and clothed in the garments of ascetics.

श्लोक 18 / Verse 18

फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

Roman transliteration
Phala-mūlāśinau dāntau tāpasau brahmacāriṇau.
Putrau Daśarathasyaitau bhrātarau Rāma-Lakṣmaṇau.

हिंदी भावार्थ

राम और लक्ष्मण फल-मूल खाने वाले, इंद्रिय-संयमी तपस्वी और राजा दशरथ के पुत्र व भाई बताए गए हैं।

English meaning

Rama and Lakshmana are described as disciplined ascetics who live on fruits and roots and are sons of Dasharatha.

श्लोक 19 / Verse 19

शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्।
रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ॥

Roman transliteration
Śaraṇyau sarva-sattvānāṃ śreṣṭhau sarva-dhanuṣmatām.
Rakṣaḥ-kula-nihantārau trāyetāṃ no Raghūttamau.

हिंदी भावार्थ

सभी प्राणियों के शरणदाता, श्रेष्ठ धनुर्धर और राक्षस-कुल का विनाश करने वाले रघुवंशश्रेष्ठ भाइयों से रक्षा की प्रार्थना है।

English meaning

The prayer seeks protection from the foremost Raghus, refuge of all beings, supreme archers and conquerors of the rakshasas.

श्लोक 20 / Verse 20

आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम्॥

Roman transliteration
Ātta-sajja-dhanuṣāv iṣu-spṛśāv akṣayāśuga-niṣaṅga-saṅginau.
Rakṣaṇāya mama Rāma-Lakṣmaṇāv agrataḥ pathi sadaiva gacchatām.

हिंदी भावार्थ

यह प्रार्थना करती है कि धनुष-बाण से सुसज्जित राम और लक्ष्मण आगे-आगे चलते हुए साधक की रक्षा करें।

English meaning

The devotee prays for Rama and Lakshmana, ready with bows and arrows, to walk ahead and guard the way.

श्लोक 21 / Verse 21

सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा।
गच्छन्मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः॥

Roman transliteration
Sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpa-bāṇa-dharo yuvā.
Gacchan manoratho’smākaṃ Rāmaḥ pātu sa-Lakṣmaṇaḥ.

हिंदी भावार्थ

कवच, तलवार, धनुष और बाण धारण किए राम तथा लक्ष्मण से सुरक्षा और मार्गदर्शन की प्रार्थना है।

English meaning

The verse invokes youthful Rama, armed and protected, together with Lakshmana, to guard the devotee’s journey.

श्लोक 22 / Verse 22

रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः॥

Roman transliteration
Rāmo Dāśarathiḥ śūro Lakṣmaṇānucaro balī.
Kākutsthaḥ puruṣaḥ pūrṇaḥ Kausalyeyo Raghūttamaḥ.

हिंदी भावार्थ

राम के अनेक नाम उनके वंश, माता, वीरता, पूर्णता और लक्ष्मण के साथ उनके संबंध को स्मरण कराते हैं।

English meaning

Rama’s epithets recall his lineage, mother Kausalya, courage, completeness and companionship with Lakshmana.

श्लोक 23 / Verse 23

वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः।
जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः॥

Roman transliteration
Vedānta-vedyo yajñeśaḥ purāṇa-puruṣottamaḥ.
Jānakī-vallabhaḥ śrīmān aprameya-parākramaḥ.

हिंदी भावार्थ

श्रीराम को वेदांत से जानने योग्य, यज्ञों के स्वामी, पुरातन पुरुषोत्तम, जानकी के प्रिय और असीम पराक्रम वाले कहा गया है।

English meaning

Rama is praised as known through Vedanta, lord of sacrifice, supreme primordial person, beloved of Janaki and immeasurable in valour.

श्लोक 24 / Verse 24

इत्येतानि जपेन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः॥

Roman transliteration
Ity etāni japen nityaṃ mad-bhaktaḥ śraddhayānvitaḥ.
Aśvamedhādhikaṃ puṇyaṃ samprāpnoti na saṃśayaḥ.

हिंदी भावार्थ

श्रद्धा से इन नामों का नियमित जप करने को महान पुण्यदायी कहा गया है; यह फलश्रुति की धार्मिक भाषा है।

English meaning

The hymn says that a devotee who repeats these names faithfully attains great merit; this is a traditional devotional assurance.

श्लोक 25 / Verse 25

रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम्।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नराः॥

Roman transliteration
Rāmaṃ dūrvā-dala-śyāmaṃ padmākṣaṃ pīta-vāsasam.
Stuvanti nāmabhir divyair na te saṃsāriṇo narāḥ.

हिंदी भावार्थ

दूर्वा-दल के समान श्याम वर्ण, कमल नेत्र और पीतांबरधारी श्रीराम की दिव्य नामों से स्तुति का महत्त्व बताया गया है।

English meaning

The verse praises Rama, dark as fresh durva grass, lotus-eyed and dressed in yellow, through his divine names.

श्लोक 26 (भाग 1) / Verse 26 (part 1)

रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरम्।
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम्॥

Roman transliteration
Rāmaṃ Lakṣmaṇa-pūrvajaṃ Raghuvaraṃ Sītāpatiṃ sundaram.
Kākutsthaṃ karuṇārṇavaṃ guṇa-nidhiṃ vipra-priyaṃ dhārmikam.

हिंदी भावार्थ

यह ध्यान-पंक्ति राम को लक्ष्मण के बड़े भाई, रघुवंशश्रेष्ठ, सीतापति, करुणा-सागर, गुणों के निधि और धर्मनिष्ठ बताती है।

English meaning

Rama is described as Lakshmana’s elder brother, foremost of the Raghus, Sita’s husband, an ocean of compassion and a treasury of virtues.

श्लोक 26 (भाग 2) / Verse 26 (part 2)

राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम्।
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम्॥

Roman transliteration
Rājendraṃ satya-sandhaṃ Daśaratha-tanayaṃ śyāmalaṃ śānta-mūrtim.
Vande lokābhirāmaṃ Raghu-kula-tilakaṃ Rāghavaṃ Rāvaṇārim.

हिंदी भावार्थ

ध्यान में श्रीराम को सत्यप्रतिज्ञ, श्याम वर्ण, शांत स्वरूप, रघुकुल के तिलक और रावण के शत्रु के रूप में प्रणाम किया जाता है।

English meaning

The meditation salutes Rama as truthful, serene, dark-hued, delight of the world, jewel of the Raghu line and foe of Ravana.

श्लोक 27 / Verse 27

रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः॥

Roman transliteration
Rāmāya Rāmabhadrāya Rāmacandrāya vedhase.
Raghunāthāya nāthāya Sītāyāḥ pataye namaḥ.

हिंदी भावार्थ

राम, रामभद्र, रामचंद्र, रघुनाथ और सीतापति के पवित्र नामों को प्रणाम किया गया है।

English meaning

The verse offers salutations to Rama, Ramabhadra, Ramachandra, Raghunatha and Sita’s beloved.

श्लोक 28 (भाग 1) / Verse 28 (part 1)

श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम।
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम॥

Roman transliteration
Śrī Rāma Rāma Raghunandana Rāma Rāma.
Śrī Rāma Rāma Bharatāgraja Rāma Rāma.

हिंदी भावार्थ

रामनाम के जप से रघुनंदन और भरत के बड़े भाई श्रीराम के प्रति भक्ति को दृढ़ किया जाता है।

English meaning

The repeated name Rama deepens devotion to Raghunandana and Bharata’s elder brother.

श्लोक 28 (भाग 2) / Verse 28 (part 2)

श्रीराम राम रणकर्कश राम राम।
श्रीराम राम शरणं भव राम राम॥

Roman transliteration
Śrī Rāma Rāma raṇa-karkaśa Rāma Rāma.
Śrī Rāma Rāma śaraṇaṃ bhava Rāma Rāma.

हिंदी भावार्थ

यह नाम-जप युद्ध में पराक्रमी राम की स्मृति और उनकी शरण लेने की विनती को व्यक्त करता है।

English meaning

This repetition remembers Rama’s battlefield strength and asks him to become the devotee’s refuge.

श्लोक 29 (भाग 1) / Verse 29 (part 1)

रामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि।
रामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि॥

Roman transliteration
Rāmacandra-caraṇau manasā smarāmi.
Rāmacandra-caraṇau vacasā gṛṇāmi.

हिंदी भावार्थ

मन से श्रीरामचंद्र के चरणों का स्मरण और वाणी से उनका गुणगान करने की भक्ति-भावना है।

English meaning

The devotee remembers Rama’s feet in the mind and praises them through speech.

श्लोक 29 (भाग 2) / Verse 29 (part 2)

रामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि।
रामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये॥

Roman transliteration
Rāmacandra-caraṇau śirasā namāmi.
Rāmacandra-caraṇau śaraṇaṃ prapadye.

हिंदी भावार्थ

श्रीराम के चरणों में प्रणाम और पूर्ण शरणागति व्यक्त की गई है।

English meaning

The devotee bows to Rama’s feet and takes refuge in them.

श्लोक 30 (भाग 1) / Verse 30 (part 1)

माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः।
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः॥

Roman transliteration
Mātā Rāmo mat-pitā Rāmacandraḥ.
Svāmī Rāmo mat-sakhā Rāmacandraḥ.

हिंदी भावार्थ

भक्त श्रीराम को माता, पिता, स्वामी और मित्र के रूप में अनुभव करता है।

English meaning

The devotee experiences Rama as mother, father, lord and friend.

श्लोक 30 (भाग 2) / Verse 30 (part 2)

सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुः।
नान्यं जाने नैव जाने न जाने॥

Roman transliteration
Sarvasvaṃ me Rāmacandro dayāluḥ.
Nānyaṃ jāne naiva jāne na jāne.

हिंदी भावार्थ

करुणामय रामचंद्र को अपना सर्वस्व मानकर अनन्य भक्ति की घोषणा की गई है।

English meaning

The devotee declares compassionate Ramachandra to be everything and professes undivided devotion.

श्लोक 31 / Verse 31

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम्॥

Roman transliteration
Dakṣiṇe Lakṣmaṇo yasya vāme tu Janakātmajā.
Purato Mārutir yasya taṃ vande Raghunandanam.

हिंदी भावार्थ

दाएँ लक्ष्मण, बाएँ सीताजी और सामने हनुमानजी से घिरे रघुनंदन श्रीराम को प्रणाम है।

English meaning

The verse salutes Rama with Lakshmana at his right, Sita at his left and Hanuman before him.

श्लोक 32 / Verse 32

लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये॥

Roman transliteration
Lokābhirāmaṃ raṇa-raṅga-dhīraṃ rājīva-netraṃ Raghu-vaṃśa-nātham.
Kāruṇya-rūpaṃ karuṇākaraṃ taṃ Śrī Rāmacandraṃ śaraṇaṃ prapadye.

हिंदी भावार्थ

लोकप्रिय, युद्धभूमि में धीर, कमलनेत्र, रघुवंश के स्वामी और करुणा के स्वरूप श्रीराम की शरण ग्रहण की जाती है।

English meaning

The devotee takes refuge in Rama, delight of the world, steady in battle, lotus-eyed, lord of the Raghu line and embodiment of compassion.

श्लोक 33 / Verse 33

मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥

Roman transliteration
Manojavaṃ māruta-tulya-vegaṃ jitendriyaṃ buddhimatāṃ variṣṭham.
Vātātmajaṃ vānara-yūtha-mukhyaṃ Śrī-Rāma-dūtaṃ śaraṇaṃ prapadye.

हिंदी भावार्थ

मन के समान तीव्र, वायु के समान वेगवान, इंद्रिय-विजयी, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ और श्रीरामदूत हनुमानजी की शरण ली जाती है।

English meaning

The verse takes refuge in Hanuman, swift as thought and wind, self-controlled, foremost among the wise and chief of the vanara hosts.

श्लोक 34 / Verse 34

कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥

Roman transliteration
Kūjantaṃ Rāma-Rāmeti madhuraṃ madhurākṣaram.
Āruhya kavitā-śākhāṃ vande Vālmīki-kokilam.

हिंदी भावार्थ

काव्य-वृक्ष की शाखा पर बैठकर मधुर रामनाम गाने वाले कोयल के समान वाल्मीकि ऋषि को प्रणाम किया गया है।

English meaning

The verse salutes Valmiki as a cuckoo singing the sweet name of Rama while perched on the branch of poetry.

श्लोक 35 / Verse 35

आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम्।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम्॥

Roman transliteration
Āpadām apahartāraṃ dātāraṃ sarva-sampadām.
Lokābhirāmaṃ Śrī-Rāmaṃ bhūyo bhūyo namāmyaham.

हिंदी भावार्थ

सभी आपदाएँ दूर करने वाले और मंगल देने वाले लोकाभिराम श्रीराम को बार-बार नमस्कार किया जाता है।

English meaning

The devotee repeatedly bows to Rama, delight of the world, remover of distress and giver of every auspicious blessing.

श्लोक 36 / Verse 36

भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम्।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम्॥

Roman transliteration
Bharjanaṃ bhava-bījānām arjanaṃ sukha-sampadām.
Tarjanaṃ yamadūtānāṃ Rāma-Rāmeti garjanam.

हिंदी भावार्थ

रामनाम की गर्जना को संसार-बन्धन के बीज जलाने, सुख-संपदा जगाने और मृत्यु-भय पर विजय का काव्यात्मक प्रतीक कहा गया है।

English meaning

The resounding name of Rama is portrayed as burning the seeds of worldly bondage, cultivating well-being and defying the messengers of death.

श्लोक 37 / Verse 37

रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे।
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः॥

रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम्।

रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर॥

Roman transliteration
Rāmo rāja-maṇiḥ sadā vijayate Rāmaṃ Rameśaṃ bhaje.
Rāmeṇābhihatā niśācara-camū Rāmāya tasmai namaḥ.

Rāmān nāsti parāyaṇaṃ parataraṃ Rāmasya dāso'smyaham.

Rāme citta-layaḥ sadā bhavatu me bho Rāma mām uddhara.

हिंदी भावार्थ

श्रीराम सदा विजयी हैं; भक्त उन्हें भजता है, राक्षसों पर विजय पाने वाले राम को नमस्कार करता है और अपने मन को सदा राम में लीन रखने तथा उद्धार की प्रार्थना करता है।

English meaning

Rama, jewel among kings, is ever victorious. The devotee worships him, salutes his triumph over the rakshasa army, declares Rama the highest refuge, and asks to be uplifted with the mind absorbed in him.

श्लोक 38 / Verse 38

राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे।
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने॥

Roman transliteration
Rāma Rāmeti Rāmeti rame Rāme manorame.
Sahasra-nāma tat-tulyaṃ Rāma-nāma varānane.

हिंदी भावार्थ

रामनाम के आनंदमय स्मरण को अत्यंत महत्त्वपूर्ण बताया गया है; परंपरा में रामनाम को सहस्रनाम के तुल्य माना जाता है।

English meaning

The joyful repetition of Rama’s name is praised; tradition regards the name of Rama as equal in merit to the thousand names.

समापन / Colophon

इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम्॥

Roman transliteration
Iti Śrī-Budha-Kauśika-viracitaṃ Śrī-Rāma-rakṣā-stotraṃ sampūrṇam.

हिंदी भावार्थ

यह समापन पंक्ति स्तोत्र को बुधकौशिक ऋषि से संबद्ध करते हुए पाठ की पूर्णता सूचित करती है।

English meaning

The colophon marks the hymn as complete and attributes it to Budha Kaushika in the traditional text.

ग्रंथ-संदर्भ और परंपरा

  • श्रीबुधकौशिकविरचितम् श्रीरामरक्षास्तोत्रम् — पाठ के अंत में मिलता पारंपरिक attribution।
  • संस्कृत पाठ मिलान के लिए: Sanskrit Deepika, श्रीरामरक्षास्तोत्रम् (पाठांतर और श्लोकक्रम संस्करणानुसार बदल सकते हैं)।